سوزن­دوزی در مناطق مختلف ایران

نگارش: نرگس شایق بروجنی

کارشناس ارشد صنایع دستی

 

سوزن­دوزی، ایجاد نقش به وسیله بخیه­های رنگین بر روی پارچه با ابزار بسیار ساده و ابتدایی است. این ابزار از یک انگشتانه و سوزن خیاطی و نخ­های رنگی تشکیل شده است، که هنرمند با مهارت از لابه­لای الیاف پارچه، نخ­های رنگین را عبور می­دهد و نقوشی را که برگرفته از ذهن و فکر خویش است را بر روی پارچه می­دوزد.

سوزن­دوزی یکی از روش­های کهن تزیین پارچه است که قدمت دیرینه­ای دارد. در دیوارنگاره­هایی که از قبور مصر باستان به­جا مانده نقوش سوزن­دوزی بر روی جامه­ی اعیان دیده می­شود. در غرب ایران تکه­هایی از منسوجات سوزن­دوزی شده، که قدمت آن به شش هزار سال پیش از میلاد می­رسد، یافت شده. همچنین نمونه­هایی از منسوجات سوزن­دوزی شده از کشفیات دره پازیریک[1] در روسیه به دست آمده که از نظر تاریخی هم­زمان با دوره­ی هخامنشیان در ایران است. از نقش برجسته­های سنگی دوره­ی هخامنشی نیز این چنین برمی­آید که سوزن­دوزی در تزیین لباس درباریان بسیار کاربرد داشته است. در مستندات تاریخی که در کتاب "سیری در صنایع دستی ایران" به گردآوردی پژوهشگر فقید ژاپنی، جی گلاک بیان شده، آمده است که اسکندر مقدونی چنان شیفته­ی هنر سوزن­دوزی در ایران شد که نمونه­هایی از آن را برای سران کشورش هدیه فرستاد.

نقوش بیشتر این سوزن­دوزی­های باستانی تصاویر گل و گیاه، نقوش ساده حیوانی و نقوش هندسی است و در پاره­ای از آن­ها نیز نقوش کاملاً امروزی به چشم می­خورد.

در مینیاتورهای به جامانده از دوره­ی بیزانس تأثیر مستقیم طرح و نقش سوزن­دوزی­های ایرانی را می­توان به خوبی در اینگونه آثار بیزانسی مشاهده کرد که البته با هجوم مغول­ها تأثیر نقوش چینی نیز کاملاً محسوس است.

شواهد و قراین بیان­گر این نکته است که سوزن­دوزی از هنرهایی است که ظهور اسلام به جز تغییرات اندکی در نقوش، تأثیر ماهیتی زیادی بر روی آن نداشته و پس از اسلام همانند پیش  به حیات خود ادامه داده است. در مستندات تاریخی به گلدوزی­های نفیس ایرانی در زمان صفویه و برتری آن نسبت به نمونه­های مشابه­اش در کشورهای اروپایی و ترکیه اشاره شده است. در قرن حاضر نیز در بسیاری از استان­های ایران زنان و دختران به تزیین پارچه و لباس­های سنتی  خود با نقوش سوزن­دوزی اشتغال دارند.

نقوش و رنگ­های به­کاررفته در سوزن­دوزی هر منطقه نشان از اصالت­های بومی آن منطقه دارد. به عنوان نمونه هنگامی­که به نقوش سوزن­دوزی روی لباس­ زنان ترکمن می­نگریم، ارتباط مستقیم آن­را با نقوش گلیم و قالی منطقه­ی ترکمن صحرا درمی­یابیم. سوزن­دوزی هر منطقه در تکنیک تولید، جنس و رنگ نخ و پارچه مورد استفاده، انتخاب نقوش و کاربری پارچه تزیین شده، شیوه­ی خاص آن منطقه را دنبال می­کند و همین ویژگی­هاست که به این هنر هویت و اصالت می­بخشد.

امروزه این هنر بیشتر در استان­های سیستان و بلوچستان، هرمزگان، گلستان، گیلان، کرمان، کردستان، آذربایجان شرقی و اصفهان رایج است و تولیدکنندگان آن از گذشته تا امروز اغلب زنان بوده­اند.

سوزن­دوزی براساس شیوه­ی تولید بر سه نوع است:

الف) گونه­ای که در آن سراسر پارچه را با بخیه­های نخی می­پوشانند به طوری که دیگر اثری از بافت پارچه دیده نمی­شود و رنگ و طرح جدیدی بر روی پارچه نقش می­بندد. از این جمله می­توان به سوزن­دوزی بلوچ اشاره کرد.

ب) در شیوه دیگر، تمامی سطح پارچه سوزن­دوزی نمی­شود و تنها روی بخش­های مشخصی از آن منقش می­شود به دیگر کلام، پارچه به عنوان همکار در کنار سوزن­دوزی در نمای کلی کار نقش آفرینی می­کند. بیشتر سوزن­دوزی­های امروزی در این دسته می­گنجند.

پ) نوع پیشرفته­تر هنر سوزن­دوزی دسته­ی سوم است که در آن تار و پود پارچه درگیر سوزن­دوزی می­شود و سوزن­دوزی با ایجاد شکاف یا سوراخ بر روی تار یا پود پارچه همراه می­شود. از آن جمله می­توان به "سُکمه دوزی" اصفهان اشاره کرد.

جنس پارچه و نخ مورد استفاده در سوزن­دوزی معمولاً نخ و پارچه­های ابریشمی، پشمی و پنبه­ای است. البته مواد مورد استفاده در هر منطقه با منطقه­ی دیگر متفاوت است. به عنوان مثال زنان سوزن­دوز در ترکمن صحرا بیشتر از نخ و پارچه­ی ابریشم و زنان کرمانی بیشتر از پشم استفاده می­کنند.

 

انواع سوزن­دوزی­ بر اساس منطقه تولید با نام­های متفاوتی شناخته می­شوند که از جمله آن  می­توان به سوزن دوزی ترکمن، رشتی دوزی، ممقان دوزی، پته دوزی، سوزن­دوزی بلوچ، انواع سوزن­دوزی هرمزگان، سرمه­دوزی، خامه دوزی، نقره­دوزی، زنبوره­دوزی، نقده دوزی، بخارا دوزی، سوزن دوزی خراسان اشاره کرد. در ادامه به معرفی گونه­هایی از سوزن­دوزی­ که رواج بیشتری دارند پرداخته می­شود.

سوزن دوزی ترکمن

سوزن­دوزی ترکمن که به آن "سیاه دوزی" نیز اطلاق می­شود برای تزیین لباس­های مردان، زنان، کودکان و همچنین تزیین پرده­ و رختخواب پیچ مورد استفاده قرار می­گیرد. سیاه دوزی ترکمن قدمت زیادی داشته و به گواه آثار به جا مانده به دوره سکاها باز می­گردد. دوره اوج این هنر را می­توان دوران افشاریه، زندیه و به خصوص قاجاریه دانست. آثار باقی مانده از این دوران به خوبی خود گواه این مدعاست.

نوع دوخت آن زنجیره فشرده و بسیار ریز است که در زبان ترکی به آن "سانجیم" می­گویند. پارچه مورد استفاده در سیاه دوزی، پارچه­های ابریشمی و یا پشمی است و برای سوزن دوزی آن از انواع نخ­های ابریشمی، پنبه­ای و گاهی نخ­های مصنوعی اکریلیک استفاده می­گردد.

نقوش مورد استفاده در سوزن دوزی ترکمن، اشکال ساده شده طبیعت اطراف هنرمند می­باشد. از جمله نقوش رایج در این هنر می­توان به، ساری ایچیان(عقرب زرد)، قوش قانات(بال پرنده قوش)، دورت گوز(چهار چشم)، هَوَز نقش(نقش گردو) اشاره کرد.

 

سوزن­دوزی بلوچ

در سوزن­دوزی بلوچ تمام یا قسمت اعظم پارچه از کوک و بخیه­های رنگین پوشیده می­شود. سوزن­دوزی این منطقه هم به­خاطر پرکاری و فرایند دشوار تولید و هم به­خاطر علاقه­ و استقبال درباریان، در دوره­های گذشته، از قیمت و ارزش بالایی برخوردار بوده است.

طرح­های مورد استفاده زنان بلوچ در سوزن­دوزی، بخش­بندی شده و به صورت هندسی است و معمولا از رنگ­های شادی مثل نارنجی روشن و قرمز برای دوختن طرح اصلی و از رنگ­های سبز، آبی، سفید، سیاه و قهوه­ای که رنگ­های فرعی است، برای جزییات طرح استفاده می­کنند.سوزن­دوزان بر حسب امکانات و سلیقه از نخ­های ابریشمی، پنبه­ای و گاهی کاموا در کار خود استفاده می­کنند.

زنان بومی سیستان و بلوچستان از محصولات سوزن­دوزی شده بیشتر برای تزیین پیش­سینه، سر­آستین، دور­یقه و دم­پای شلوار استفاده می­کنند. همچنین نوارهایی با عرض مختلف تهیه می­کنند که برای تزیین انواع محصولات مانند کیف، کفش، مانتو و قاب عکس کاربرد دارد.

سوزن دوزی هرمزگان

در استان هرمزگان نمونه­های سوزن­دوزی متنوعی را مشاهده می­کنیم که بر روی لباس­های زنانه این استان دوخته می­شود. از جمله این سوزن دوزی­ها می­توان به زری­دوزی، خوس­دوزی، شک­دوزی و بادله­دوزی اشاره کرد.

زری­دوزی در اکثر مناطق ایران شناخته شده است. بندر عباس و میناب از مراکز مهم آن به حساب می­آیند، که معمولا برای دوخت آن از نخ هایی که دارای روکش فلزی زرد یا نقره­ای رنگ هستند استفاده می­کنند. از این نوع دوخت برای دم­پای شلوار، روسری، سجاده، دیوارکوب، و جلد قرآن نیز استفاده می­کنند.

خوس­دوزی یکی دیگر از انواع سوزن­دوزی هرمزگان است. این هنر به کمک نوارهای نقره­ای باریک بر روی پارچه­های حریر ریزبافت انجام می­شود و بر روی پارچه ستاره­هایی فلزی می­نشانند. از این هنر برای تزیین مقنعه، روسری و دستار زنانه استفاده می­کنند. معمولا پارچه­های مصرفی آن به رنگ سیاه و به ندرت به رنگ­های سبز یا زرشکی است.

شک­بافی به وسیله نوعی هاون چوبی با نام محلی"جوغَن" و چند قرقره چوبی مرسوم به "قالب" انجام می­شود. در این هنر از چندین قرقره طلایی و نقره­ای استفاده می­کنند و بسته به نوع کاربرد آن پهنایی به ضخامت 5 تا 6 میلیمتر دارد.

بادله­دوزی که در بعضی از نقاط استان هرمزگان به تلی­بافی یا قلی­بافی نیز شهرت دارد عبارت است از به هم پیوستن چند نوع زری به گونه ای که یک زری بزرگ در وسط و زری­های کوچک در اطراف قرار می­گیرند. از بادله که به شکل نوارهایی با پهنای 15 سانتیمتر تولید می­شود برای تزیین دو پای شلوارهای زنانه استفاده می­شود، که مخصوص استفاده نو عروسان جنوبی است. ولی سایر زنان نیز گاهی در مراسم عروسی از آن استفاده می­کنند.

 

رشتی دوزی یا قلاب­دوزی

قلاب دوزی رشت که به رشتی­دوزی معروف است یکی از هنرهای اصیل شهر رشت محسوب می­شود. بدین ترتیب که روی پارچه­های ضخیم که معمولا رنگ آنها تیره است با ��������خ ابریشمی و وسیله­ای به نام قلاب، نقوش سنتی و زیبا دوخته می­شود.

در گیلان نقوش رشتی دوزی اغلب ذهنی است و اکثرا از گذشته نسل به نسل منتقل شده است. از جمله نقوشی که بیشتر رواج دارد می­توان به نقش کج بوته­ای، ترنجی و گل و ساقه اشاره کرد. معمولا این هنر را برای تولید دیوارکوب، رومیزی وکوسن به کار می­برند.

ممقان دوزی

یکی از سوزن­دوزی­های سنتی منطقه­ی آذربایجان ممقان­دوزی است. "ممقان" نام یکی از شهرهای استان اذربایجان شرقی در نزدیکی تبریز است و به علت رواج این سوزن­دوزی در این شهر به ممقان دوزی معروف شده است. در ممقان دوزی زمینه اصلی پارچه را به وسیله بخیه­های ابریشمی رنگین با نقوش هندسی می­پوشانند و به­طوری­که زمینه اصلی پارچه مشخص نیست.  پارچه زیر ساخت معمولا از پارچه­ی مشکی بوده و از روزنامه یا کاغذ جهت لایی استفاده می­کنند. گاهی از پارچه متقال نیز برای آستر استفاده می­نمایند که در این صورت دوام بیشتری خواهد داشت. در گذشته مصرف ممقان­دوزی برای نوعی کلاه محلی بوده ولی امروزه برای تهیه زیر لیوانی، رومیزی، روکوسنی، کمربند و کیف استفاده می­شود.

پته دوزی

سلسله­دوزی یا فطه­دوزی نام­های دیگر هنر پته­دوزی است. قدمت این هنر به درستی مشخص نیست، اما قدیمی­ترین قطعه­های پته­دوزی موجود، بقچه­ای مربوط به "فرج الله کرمانی" با تاریخ 1280 هجری قمری و پس از آن مقبره­پوش "شاه نمت­الله ولی" در ماهان که مربوط به سال 1285 هجری قمری است.

پته، سوزن­دوزی است که معمولا در آن اکثر قسمت­های پارچه به وسیله بخیه­های رنگی پوشیده می­شود. نخ­های مورد استفاده در پته­دوزی معمولا از جنس پشم و رنگ­های عنابی، مشکی، نارنجی، سبز، آبی، لاکی از پرکاربردترین رنگ­ها در این نوع سوزن­دوزی هستند. پارچه زمینه که روی آن پته دوزی انجام می­شود معمولا پارچه ضخیم پشمی است که در رنگ­های سفید، مشکی، زرشکی، سبز، سرمه­ای و آبی تولید می­شود. نقوش مورد استفاده در این هنر اکثرا نقوش گیاهی سنتی است. از پته برای تولید پرده، روکوسنی، دیوارکوب، رومیزی، پرده و علاوه برآن، امروزه برای تزیین مانتو و شال زنانه استفاده می­کنند.

امروزه با توجه به روند رو به رشد زندگی شهرنشینی، استفاده­ی کم­تر زنان از لباس­های محلی، فرایند دشوار تولید و رواج استفاده از چرخ­های گلدوزی در روستاها تعداد زنان سوزن­دوز به شدت رو به کاهش است. ولی در کنار این عوامل مخرب، جای بسی خوشحالی است که گرایش بانوان به استفاده از پوشش­های سنتی در قالب پوشاک رایج زنان شهرنشین به وفور در جامعه دیده می­شود. همین امر انگیزه­­ای در بین برخی از زنان سوزن­دوز برای ارائه­ی ایده­های نو در تولید محصولاتشان داشته است.

به عنوان نمونه سوزن­دوزی­هایی که برای قسمت پایینی شلوارهای زنان استان هرمزگان دوخته می­شود به علت پرکاری، هم زمان زیادی از تولیدکننده می­گیرند و هم حجم مصرفی مواد اولیه در تولید آن­ها بالاست؛ در نتیجه این محصولات قیمت تمام شده­ی بالایی خواهند داشت و از سوی دیگر به دلیل از رونق افتادن استفاده زنان از لباس­های محلی، این محصولات سهم ناچیزی از بازار را به خود اختصاص داده­اند.

حال با توجه به گرایش بانوان شهرنشین به پوشاک سنتی می­توان با تغییر در طرح و کاربری آن­ها تحولی در تولید و اقتصاد هنر سوزن­دوزی ایجاد نمود. به عنوان مثال می­توان با تغییر در طراحی نقوش سوزن­دوزی هرمزگان و خلاصه­ نمودن آن­ها به طراحی و اجرای طرح­هایی برای لباس­های رایج در زنان و دختران همت گمارد. این فرایند هم کم هزینه­تر است و هم پرکاربردتر.

چنانچه طراحان لباس و مُد بتوانند بر روی این طرح­ها سرمایه­گذاری و ایده پردازی کنند چه بسا بتواند راهی باشد برای عرضه سوزن­دوزی ایرانی بر روی لباس­های زنانی از کشورهای دیگر که امروزه علاقه آنان به لباس­های سنتی با نقوش شرقی به وفور دیده می­شود.

 

 

[1] - دره پازیریک دره‌ای کوچک در شمال کوهستان آلتایی (در جنوب سیبری مرکزی و در ۷۹ کیلومتری مرز مغولستان) است. اولین نمونه قالی در این دره یافت شده است.


.